Webinarımızda, öğretmenlerin yapay zekâyı sınıfa entegre ederken sıkça yaşadığı sorunu masaya yatırdık: erişim artık problem değil, mesele bu araçları pedagojik anlamla kullanabilmek. Doç. Dr. Selçuk Doğan'ın rehberliğinde, son yıllarda eğitim araştırmalarının merkezine oturan AI-TPACK çerçevesini ele aldık ve öğretmenler için somut bir yol haritası çizdik.

Webinarımızda Öne Çıkan Başlıklar

🔹 Asıl mesele erişim değil, anlamlı kullanım

Doç. Dr. Selçuk Doğan webinarın açılışında net bir tespit yaptı: Bugün herkesin yapay zekâya erişimi var. Hatta günde defalarca farklı araçlarla etkileşim kuruyoruz. Asıl problem, bu araçları pedagojik olarak anlamlı ve etik bir şekilde kullanabilmek.

"ChatGPT ile ders planı hazırlamak, pedagojik bir entegrasyon sağladığım anlamına gelmez. Zaman kazanıyorum, evet. Ama bu, öğretimimizin ya da öğrenmemizin derinleştiği anlamına da gelmiyor."

Selçuk Doğan'ın bu cümlesi webinarın temel motivasyonunu özetliyordu. Teknoloji ile pedagoji asla eşit değil ve YZ geldikçe pedagojik uzmanlık daha değerli hâle geliyor.

🔹 Öğretmenlerin sohbet botlarını kullanma alanları

Bilimsel araştırmalar öğretmenlerin sohbet botlarını yaklaşık 15-17 farklı amaçla kullandığını gösteriyor. Akıllı özel ders öğretmenliğinden veri analizine, materyal üretiminden öğrenci görevlerine kadar geniş bir yelpaze var. Ancak bunlar üç temel kategoride toplanıyor: planlama, uygulama ve değerlendirme.

Bugün dünyada en yaygın kullanım planlama amacıyla. Ders planı, etkinlik, materyal, sunum, rubrik. Yani derse girmeden önceki kısım. Uygulama ve değerlendirme, yani sınıf içi ve sınıf sonrası kullanım çok daha az.

Selçuk Doğan'ın altını çizdiği şey burada bir denge sorunu olduğuydu: "Ders öncesi kullanım çok yoğun, ders sırası ve sonrası kullanım daha az. Bunu artırmanın yolu da bir model benimsemek."

🔹 Neden yeni bir çerçeveye ihtiyacımız var

Selçuk Doğan dört temel gerekçe sıraladı:

Birincisi, araç kullanmak artık mesele değil. Sohbet botlarına erişim artık herkesin elinde. Asıl mesele öğrenmeyi tasarlamak. Hangi öğrenci için, ne zaman, hangi pedagojiyle, gerekli mi gibi soruları sormamız gerekiyor.

İkincisi, yapay zekâ pedagojik hataları büyütebilir. Kötü pedagoji teknolojiyle daha hızlı yayılır. Yarım saatte yapacağımız yüzeysel bir planı YZ bir dakikada yapıyor. Ama içerik aynı şekilde yüzeysel. YZ aynı zamanda doğruluk, adalet ve kapsayıcılık konusunda riskler de üretebiliyor.

Üçüncüsü, öğretmenlik artık içerik aktarmak değil. Öğretmen bir orkestra şefi konumunda. Öğrenciler temel öğrenmeyi yapay zekâ ile evde yapabiliyor. Öğretmenin rolü bu süreçte değişiyor, değersizleşmiyor.

Dördüncüsü, pedagojik uzmanlık daha değerli hâle geliyor. Selçuk Doğan'ın deyimiyle: "Öğretmen hiçbir zaman sistem dışı kalmayacak. Daha değerli bir parçası hâline gelecek. Ama biz de bunu öğrenerek yapmamız gerekiyor."

🔹 AI-TPACK modeli: Pedagoji, içerik, teknoloji ve etik bir arada

TPACK, yapay zekâdan önce de eğitim teknolojilerinde kullanılan bir model. T teknolojiyi, P pedagojiyi, C içeriği ifade ediyor. Üçünün kesiştiği nokta ise integre bilgi. Yapay zekâ döneminde bu model dönüştü ve etrafına etik boyutu eklendi. Şu anda en bilinen versiyonlardan biri 2023'te Türk akademisyen İsmail Çelik tarafından yayımlanan AI-TPACK modeli.

Selçuk Doğan modeli beş element üzerinden gezdirdi:

AI-TK (Yapay zekâ teknoloji bilgisi): Bir sohbet botuyla nasıl etkileşim kuracağını, komut yazmayı, aracın teknik kapasitesini bilmek. Eleştirel kontrol burada kritik. Çıkan kaynaklara güvenip güvenmemeyi değerlendirebilmek gerekiyor.

AI-TPK (Yapay zekâ pedagoji bilgisi): Teknik bilgi yeterli değil. Pedagoji ile birleştirmek gerekiyor. Bir matematik öğretmeni için problem çözüm pedagojisine YZ'yi nasıl entegre edecek? 5E modelini kullanan bir öğretmen seçtiği sohbet botunun bu modele uygun olup olmadığını bilmeli.

AI-TCK (Yapay zekâ içerik bilgisi): Alanınıza özgü YZ kullanım bilgisi. Bir kimya öğretmeni asit-baz konusu için hangi araç daha iyi simülasyon üretiyor? Fen alanlarında güncel keşifleri, müfredattaki yenilikleri YZ ile takip edebiliyor musunuz?

AI-TPACK (Entegre uygulama bilgisi): Hepsini bir araya getirmek. Selçuk Doğan'ın deyimiyle: "İyi bir şef gibi olmak. Doğru malzemeyi doğru teknikle doğru ağaçla birleştirmek." Sınıfa girmesi, denenmesi, gözden geçirilmesi gereken bir bilgi türü.

Etik boyut: Modelin tamamını saran bir katman. Adillik, kapsayıcılık, sorumluluk, hesap verebilirlik. Selçuk Doğan'ın altını çizdiği bir araştırma sonucu vardı: "Bir öğretmenin dersini tasarladığı sürenin en az iki katı kadar etik kısmı düşünmesi lazım."

🔹 Etik karar verme kontrol listesi

Selçuk Doğan'ın akademik makaleler ve kendi okumalarından derlediği 8 maddelik bir etik karar verme kontrol listesi paylaştık:

Bu araç öğrencilerden hangi bilgileri topluyor? Veri toplama süreci hangi yasal düzenlemelere (KVKK, COPPA, FERPA) uygun? Aracın mülkiyeti kime ait? Pedagojik amacı açık mı? Öğrenci verileri talep edildiğinde silinebiliyor mu? Sosyo-ekonomik gruplar için eşit erişim sağlanabiliyor mu? Sınıf içinde denetim ve izleme imkânı var mı? Müfredata uygunluk kontrol ediliyor mu?

Selçuk Doğan'ın notu burada önemliydi: "Etik kararlar, güvenli ve adil bir öğrenme ortamının temelidir. Pedagojiye, tasarıma odaklanırken bazen bunu kaçırıyoruz."

🔹 Geliştirme yolları

Webinar sonunda Selçuk Doğan, AI-TPACK'in beş boyutunu da geliştirmek isteyenler için pratik öneriler getirdi:

Komut yazımı için: Tek cümlelik komutlardan rol-bağlam-görev-format şablonuna geçmek. Bağlam vermek tek başına yapay zekâ modellerinden çok daha kaliteli çıktı üretiyor.

Tasarım için: Sohbet botlarından gelen geri bildirimleri pedagojik amaca bağlamak. Öğrencinin ilgisi ve profili işin içine girdiğinde başarı tartışılır ama motivasyon kesinlikle artıyor.

İçerik için: Güncel kaynakları yakalamak için Google'da derin araştırma modu kullanmak. Ama eleştirel düşünceyi her zaman elde tutmak.

Entegrasyon için: Sohbet botunu tek başına kullanmak yerine sınıfın içine sokmak. Selçuk Doğan'ın patates örneği güzeldi: öğrenciler önce bir makale okuyor, sonra YZ ile podcast oluşturuyor, ikisini kıyaslıyor, podcast'teki yanlışlıkları tespit ediyor, kendi argümanlarını kuruyor. Sadece görsel ürettiren bir etkinlik AI-TPACK için yeterli değil. Planla, sınıfta uygula, gözlemle, değerlendir, iyileştir.

Etik için: Kendi kontrol listenizi oluşturmak. Selçuk Doğan'ın paylaştığı 8 maddeyi başlangıç olarak alıp kendi sınıfınıza ve öğrenci profilinize göre uyarlamak.

Pedagojik Donanımı Birlikte İnşa Ediyoruz

Madlen olarak yapay zekânın öğretmenin yerine geçen değil, öğretmenin pedagojik uzmanlığını derinleştiren bir düşünme ortağı olduğuna inanıyoruz. AI-TPACK çerçevesi bize bu ortaklığın nasıl kurulacağını gösteriyor: teknoloji, pedagoji, içerik ve etik birlikte düşünüldüğünde sınıfta gerçek bir dönüşüm mümkün hâle geliyor. Öğretmenin sesi, dokunuşu ve uzmanlığı bu sürecin vazgeçilmez parçası.

Webinar videosunu buradan izleyebilirsiniz: